Dệt thổ cẩm Kon Tum: Lưu giữ hồn cốt văn hóa Tây Nguyên đại ngàn

Vi Vu Măng Đen

Dệt thổ cẩm Kon Tum: Lưu giữ hồn cốt văn hóa Tây Nguyên đại ngàn

Nghệ thuật Dệt thổ cẩm Kon Tum không chỉ là một nghề thủ công truyền thống mà còn là “linh hồn” của các dân tộc thiểu số nơi đây như Ba Na, Gié-Triêng và A Ráp (Gia Rai). Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thổ cẩm Kon Tum nổi bật với sự rực rỡ trong màu sắc và tinh tế trong từng hoa văn, phản ánh sâu sắc mối giao hòa giữa con người với thiên nhiên hùng vĩ và đời sống cộng đồng. Mỗi tấm thổ cẩm không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là một câu chuyện, một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa độc đáo của vùng đất Tây Nguyên.

Nét độc đáo của Dệt thổ cẩm Kon Tum qua từng dân tộc

Sự đa dạng trong văn hóa của các dân tộc thiểu số tại Kon Tum đã tạo nên những đặc trưng riêng biệt cho từng loại thổ cẩm, góp phần làm phong phú thêm kho tàng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Việt Nam.

Thổ cẩm của người Ba Na

Với người Ba Na, thổ cẩm là biểu tượng của sự sáng tạo và tín ngưỡng. Gam màu chủ đạo thường là đen hoặc xanh đen, được điểm xuyết bằng những họa tiết đỏ, vàng, trắng rực rỡ. Điều đặc biệt là có tới khoảng 123 kiểu hoa văn khác nhau, mỗi kiểu lại mang một nét riêng biệt theo từng vùng miền, phản ánh chân thực về thiên nhiên xung quanh, về cuộc sống lao động và những tín ngưỡng tâm linh sâu sắc của người Ba Na. Nghề dệt thổ cẩm của người Ba Na đã vinh dự được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2023 tại các huyện Đăk Hà, Sa Thầy, Kon Rẫy và TP. Kon Tum, khẳng định giá trị vượt thời gian của nó.

Thổ cẩm của người Gié-Triêng

Khác với người Ba Na, thổ cẩm của người Gié-Triêng lại nổi bật với gam màu chủ đạo là vàng, đỏ và trắng. Các hoa văn được sáng tạo tinh xảo trên nền màu cơ bản này, tạo nên những sản phẩm sống động và cuốn hút. Thổ cẩm người Gié-Triêng thường được dùng để dệt nên những chiếc váy truyền thống (với nền chàm hoặc đỏ, kết hợp họa tiết đỏ-đen cùng trắng-vàng), áo khoác và mũ đội đầu đặc biệt chỉ xuất hiện trong các lễ hội quan trọng của cộng đồng, thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa riêng biệt.

Thổ cẩm của người A Ráp (Gia Rai)

Người A Ráp (Gia Rai) tại các huyện Sa Thầy và TP. Kon Tum cũng đóng góp vào sự phong phú của nghề dệt thổ cẩm truyền thống, góp phần quan trọng vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Thổ cẩm của họ cũng mang những đặc điểm riêng, hòa quyện với tổng thể bức tranh thổ cẩm đầy màu sắc của Kon Tum.

Quy trình tạo nên những tấm thổ cẩm tinh xảo

Để tạo ra một tấm thổ cẩm hoàn chỉnh, người phụ nữ dân tộc thiểu số ở Kon Tum phải trải qua một quy trình dệt thủ công vô cùng tỉ mỉ và công phu. Công việc này thường được thực hiện vào những lúc nông nhàn hoặc ban đêm, bên cạnh chiếc khung cửi thô sơ, với sự kiên trì và khéo léo đáng kinh ngạc. Để dệt được 1 mét vải, người thợ có thể mất từ 3 đến 4 ngày nếu làm liên tục.

Các bước chính trong quy trình dệt bao gồm:

• Chuẩn bị bông: Bông sau khi thu hoạch sẽ được phơi khô kỹ lưỡng, sau đó dùng dụng cụ truyền thống gọi là “pơtă” để tách hạt. Tiếp theo là công đoạn xe sợi, biến những sợi bông thô thành sợi chỉ mảnh, rồi cuộn gọn gàng vào thoi dệt.
• Nhuộm sợi: Đây là bước tạo nên màu sắc rực rỡ cho thổ cẩm. Các nghệ nhân sử dụng hoàn toàn các nguyên liệu tự nhiên như củ, lá, vỏ cây rừng để chiết xuất thuốc nhuộm. Sợi sau khi nhuộm sẽ được phơi dưới bóng mát để giữ màu sắc bền đẹp và tự nhiên.
• Dệt: Đây là giai đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ thuật cao nhất. Bằng đôi bàn tay khéo léo, người phụ nữ dân tộc tỉ mẩn đưa từng sợi ngang, sợi dọc qua khung cửi, tạo nên những hoa văn phức tạp và đầy ý nghĩa. Các sản phẩm cuối cùng rất đa dạng, từ những chiếc váy, áo, khăn choàng đến các tấm choàng lớn dùng trong sinh hoạt và lễ hội.

Dệt thổ cẩm Kon Tum: Linh hồn văn hóa và hành trình gìn giữ

Thổ cẩm không chỉ là trang phục hay vật dụng, mà còn là “linh hồn” cộng đồng, là di sản sống động của các dân tộc ở Kon Tum. Nó không thể thiếu trong các lễ hội truyền thống, trong trang phục hàng ngày, và thường được kết hợp với các loại trang sức bạc, đồng, cườm để tăng thêm vẻ đẹp và ý nghĩa. Mỗi họa tiết trên thổ cẩm đều chứa đựng những câu chuyện về sự tích làng, về tình yêu đôi lứa, về cuộc sống lao động, hay những ước mơ, khát vọng của con người. Đó là một cuốn biên niên sử được dệt bằng sợi, kể lại lịch sử và văn hóa của cả một dân tộc.

Trước nguy cơ mai một của nghề truyền thống, nhiều nghệ nhân đã và đang nỗ lực hết mình để gìn giữ và phát huy giá trị của Dệt thổ cẩm Kon Tum. Các nghệ nhân gạo cội như Y Em, Y Trech, Y Aoh, Y Jung là những người tiên phong, không ngừng truyền dạy kỹ năng dệt cho thế hệ trẻ, đảm bảo dòng chảy văn hóa không bị đứt đoạn. Đồng thời, họ cũng tìm cách kết hợp thổ cẩm với các sản phẩm du lịch và thời trang đương đại, tạo ra hướng đi mới cho nghề dệt. Nhiều làng nghề truyền thống như làng Kon Klor, Kon Ngol Klăh, Plei Đôn đã trở thành những điểm sáng trong việc bảo tồn và phát triển thổ cẩm.

Những nỗ lực này không chỉ giúp bảo tồn bản sắc văn hóa độc đáo của Tây Nguyên mà còn mang lại giá trị kinh tế cho cộng đồng. Các sự kiện văn hóa như Liên hoan sắc màu thổ cẩm hay các buổi trình diễn thời trang đã góp phần quảng bá vẻ đẹp của thổ cẩm Kon Tum đến đông đảo công chúng, cả trong và ngoài nước.

Tóm lại, Dệt thổ cẩm Kon Tum là một di sản quý báu, một minh chứng cho sự sáng tạo và tinh thần kiên cường của các dân tộc thiểu số. Từ những sợi bông mộc mạc, qua bàn tay khéo léo và khối óc tài hoa của người nghệ nhân, những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu và mang đậm dấu ấn văn hóa đã ra đời, trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và phát triển. Việc gìn giữ và phát huy giá trị của Dệt thổ cẩm Kon Tum không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào của mỗi người con đất Việt.